Gotycka perła z Cedrów Wielkich – zaproszenie na Weekend Otwartych Zabytków Żuławskich

Ten artykuł – to zapowiedź wyjątkowego wydarzenia: Weekendu Otwartych Zabytków Żuławskich, który odbędzie się 28 i 29 czerwca 2025 roku. Wydarzenie „Dni Otwarte Żuławskich Zabytków” w organizuje Klub Nowodworski i Żuławski Park Historyczny. To coroczna okazja, by zajrzeć do miejsc na co dzień niedostępnych, ale pełnych historii i uroku. Już teraz serdecznie zapraszamy do Cedrów Wielkich, gdzie polecamy zwiedzanie gotyckiego kościoła parafialnego.

Jednocześnie zachęcamy do odkrywania żuławskich zabytków nie tylko podczas tego czerwcowego weekendu, ale przez cały rok – bo Żuławy kryją wiele skarbów, które warto poznać w dowolnym czasie.

Gotycka perła Cedrów Wielkich – zaproszenie na Weekend Otwartych Zabytków Żuławskich

W ostatni weekend czerwca 2025 roku ponownie otworzą się drzwi do miejsc, które zazwyczaj pozostają poza zasięgiem zwiedzających. W dniach 28 i 29 czerwca odbędzie się kolejna edycja Weekendu Otwartych Zabytków Żuławskich – wydarzenia, które co roku przyciąga pasjonatów historii, architektury i lokalnego dziedzictwa. Wśród miejsc wartych szczególnej uwagi znajduje się gotycki kościół w Cedrach Wielkich – prawdziwa perła Żuław.

Świątynia z XIV wieku w sercu Żuław

W centrum Cedrów Wielkich stoi jeden z najstarszych kościołów regionu – parafialna świątynia pw. Aniołów Stróżów, której początki sięgają połowy XIV wieku. Pierwotnie był to jednonawowy kościół salowy z prezbiterium. W XV wieku świątynia zyskała obecny kształt – dobudowano wieżę z masywną murowaną podstawą i drewnianą nadbudową, a także boczne nawy, przekształcając budowlę w trójnawową bazylikę.

W czasie wojny w 1945 roku kościół spłonął. Przez dekady pozostawał w ruinie. Dopiero w latach 80. XX wieku, dzięki determinacji lokalnej społeczności, został odbudowany. W 1987 roku odbyła się ponowna konsekracja – już pod nowym wezwaniem: Aniołów Stróżów. Choć wnętrze ma dziś nowoczesne wyposażenie, to sama bryła i historia budowli wciąż budzą podziw i zainteresowanie.

Z Hamburga do Cedrów Wielkich– historia jednego dzwonu

Jednym z najcenniejszych zabytków związanych z kościołem jest XVII-wieczny dzwon. W 1942 roku został zarekwirowany przez niemiecką armię z przeznaczeniem na cele wojenne. Trafił na złomowisko w Hamburgu, gdzie – szczęśliwie – przetrwał. Po wojnie przekazano go jako depozyt do kościoła św. Piotra w Lubece.

Dzięki staraniom wielu instytucji i „uprzejmości” strony niemieckiej, dzwon powrócił do Cedrów Wielkich w 2010 roku – niestety nie jako zwrot zagrabionego mienia, lecz jako bezterminowe wypożyczenie. Choć jego obecność w kościele cieszy, warto zauważyć, że forma tego „zwrotu” jest co najmniej niezręczna – dzwon został bowiem wywieziony z Polski bezprawnie, a jego historia to klasyczny przykład wojennej grabieży.

Dziś dzwon znów znajduje się na swoim miejscu, stanowiąc nie tylko świadectwo lokalnej historii, ale i przypomnienie o trudnych relacjach dziedzictwa, pamięci i sprawiedliwości.

Kościół na przestrzeni wieków

Pierwsze wzmianki o kościele w Cedrach Wielkich (dawniej Czynger, Zünder, Groß Zünder) pochodzą z 1353 roku, gdy wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał mu cztery włóki ziemi. Już wtedy pełnił funkcję parafialną. Przez wieki jego losy były ściśle związane z historią regionu. Po wojnie trzynastoletniej przeszedł pod patronat miasta Gdańska, a od XVI wieku służył protestantom.

W czasie wojen polsko-szwedzkich został uszkodzony, lecz około 1660 roku przeprowadzono niezbędne naprawy. Renowacje miały miejsce także w latach 1882 i 1903. Zniszczony w 1945 roku, został odbudowany w latach 80. XX wieku, przy zachowaniu gotyckiej formy i oryginalnego układu przestrzennego.

Gotyk z lokalnym charakterem

Kościół wyróżnia się jak na wiejską świątynię wyjątkowo rozbudowaną strukturą. Trójnawowy korpus w formie pseudobazyliki łączy się z krótkim, wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Od zachodu wznosi się masywna wieża z drewnianą nadbudową. Ściany prezbiterium wspierają przypory, między którymi wkomponowano smukłe, ostrołukowe okna. Ozdobą architektoniczną jest ostrołukowy, profilowany portal prowadzący przez przyziemie wieży.

Wnętrze zdobią kolumnady ostrołukowych arkad i gotyckie detale w prezbiterium oraz nawach bocznych. W zachodniej części korpusu zachowała się oryginalna gotycka posadzka – dziś częściowo zakryta.

Dzisiejszy wygląd

Odbudowę zakończono w latach 80., a gruntowną renowację przeprowadzono w latach 2017–2018. Część murów wieży odtworzono, a drewnianą nadbudowę zrekonstruowano zgodnie z historycznym wyglądem. Zachowała się XVII-wieczna kruchta północna i ryglowe ściany naw bocznych. Usunięto natomiast nowożytną kruchtę południową, przywracając spójność zabytkowej bryły.

Kościół w Cedrach Wielkich to nie tylko miejsce kultu, ale też świadectwo burzliwej historii Żuław. Jego gotycka forma, dramatyczne losy i przykładna odbudowa czynią go jednym z najciekawszych obiektów regionu. Warto odwiedzić to miejsce – zwłaszcza podczas Weekendu Otwartych Zabytków Żuławskich.

Zapraszamy 28 i 29 czerwca 2025 roku nie tylko do Cedrów Wielkich!

Cyprian Wieczorkowski